"Insha Allah" ... my interpretation for a fulfilling life ... 2012

Insha Allah is a frequently used conversational term by the practitioners of Arabic-based languages, and some of us with roots in that part of the world. Literally, it means "god willing." To me, the profundity of the phrase goes well beyond into the philosophy of life and its meaningful pursuit. Let me explain how.

As a non-practitioner of any particular faith (other than my own value system), to me Allah is a common noun representative of the unknown, the extraneous factors that are always at play in everyone's world. These are things that have a greater influence on the results of the actions that one consciously undertakes with a specific goal in mind, and can cause the outcome to be very different from the goal pursued. As a probabilist, Allah is an acceptance of the stochasticity of life, and a recognition that there is only a less-than-certain chance of a desired outcome. It is a statement of acceptance of the impermanence of life, and a plea to shed living in denial of not having a sense of control.

When I meet someone, it is the acceptance that that meeting may be the last one that I have with that person. And, in today's world, this extends to phone calls, e-mail, and text message exchanges. This is true of all inter-personal interactions, regardless of the respective ages and states of health of the individuals involved.

So, from an actionability point of view, what can one do different in the Insha Allah context? One can be to commiserate about the last supper together. I choose a different tact: to maximize the moment - the "now" - without counting on tomorrow. To enjoy the person's company while I can, and not lose the present in thoughts about a future state.

A little while ago, I took stock of inventory in my basement. Among other things of potential use that are not being used, I found four patio chairs stacked up in a corner. It immediately dawned on me that they don't belong there! They belong on the patio. The sun is shining, the birds are chirping, the flowers have bloomed, the greenery is inviting! So, I brought them out and placed them on the patio.

That just completes part of the story ... the scotch is poured, the ice cubes have been dropped in it, I can see the ice melting. Insha Allah, I will not lose my fleeting moment. And, I hope you all soak in your present moments, too!

Thoughts to welcome the Indian New Year ... 2012

Conspicuous on the Indian New Year last week was a newsclip in the Times of India about a Delhi High Court judgment that wilful denial of sex, including on the first night of  a marriage, amounts to cruelty and is sufficient grounds for its annulment. The Judge also referred to another Court's observation: "sex is the foundation of marriage and marriage without sex is an anathema".

Hats off to the Judge for his guts for touching a subject matter that is integral to a marriage (and other civil unions) - hitherto only taken up by brave bloggers, and art cinemas. A hot potato that this subject is, it is only appropriate that someone take the bull by his horns. Kudos!

At the same time, I am aghast to note the gender bias in the ruling, though it takes care to say that such cruelty is grounds for a marriage annulment regardless of the gender of the person it is inflicted on. And the presumption about what makes a good marriage! Watching too many Bollywood/Tollywood movies, Hon Judge, and succumbing to the hype of the honeymoon night?

I am more aghast, though, about the state of the society of which this story is a microcosm. A society that has archaic views about the sanctity of the marriage, and almost no regard to the sanctity of a relationship. A society that does not always see the marriage as a tool to strengthen the sanctity of a relationship. A society in which the individuals in the relationship can be only incidental, and many other unimportant forces are at play. A society in which compatibility between two individuals is projected based on the matching of horoscopes, the prophecies of astrologers and godmen of questionable repute, and the credentials of the ancestors of the individuals involved. A society in which color matters (fairness of skin is a good thing) and so does caste (higher the caste is a good thing). I can go on and on and on ....

But, there is hope! Recognition of a problem is necessary for its solution. And, it is good to baseline the current status. That allows the estimation of the gap that needs to be scaled.

There will come a time when compatibility between individuals will be considered a prerequisite for a marriage - as defined by the individuals, and nobody else - and, encompassing all aspects that make a good relationship: mutual respect, caring, nurturing, and good sex potential, if that be important to the individuals involved. There will come a time when astrologers and godmen will line the walls of archeological museums, and casteism will only exist as a prehistoric artefact. There will come a time when beauty will be more than skin-deep, and we will lose the pigmentation on our rose-colored glasses.

And, Hon Judge of the Delhi High Court - I have high expectations of you. That you will not drop the hot potato that you have dared to pick up. The first ruling may have been clumsy, but then, who can really "do it" the first time around?

Life and its Purpose ... 2012

The frailty of life becomes ever more conspicuous with life transitions amongst family and friends. There is so much to do with an unknown amount of time to do it in. That is a good problem to have - its only optimal solution is to be aware of every moment of conscious and subconscious awakenness. For example, putting my sleeping hours to good use (other than their contributing to the effectiveness of the waking hours) has been one of my quests that I need to pursue during my waking hours! How much does one analyze whether what they are doing at any point in time is the best use of that fleeting moment? Is writing this blog article the best of use of my "now"? Hopefully, some readers will agree; others will be quick to suggest hundreds of other better things I could have done with my time, and they could have done with theirs, rather than reading what I wrote! What is the right thing to do?

An attempt to answer that question leads me to another - Towards what purpose? Clearly, my wanting to maximize every moment of mine is a very self-serving objective. Even if I do something towards others (that the world calls "self-less" service), and I feel good doing so - I have, unbeknownst to myself, served my own need to feel good by doing something that makes me feel thus.

Hence, I claim that it is all about me - the center of the universe, which itself exists because I do.

Descartes said, "I think, therefore I am." And ... I extend it to say, "I am, therefore everyone is!"

Are Winners Winners and Losers Losers - A Sequel ... 2012

It is less than a year ago that I wrote about a billion-plus India rejoicing to no end about a World Series Cricket victory over a twenty-odd-million Sri Lanka. The 11-member team rode on high pedestals, while facebookers indulged in unprecedented nationalism and misplaced rhetoric. The Indian diaspora suddenly woke up to their roots and claimed allegiance to the winning team.

Today, the same team stands humbled by defeat at the hands of a twenty-odd-million Australia, on the heels of another humbling experience at the hands of another much smaller country - the fifty-million England. The heads that rode high in pride are now finding a spot in the sand. The blame game has begun, and the press is rife with analyses by Monday Morning Quarterbacks.

This amusing phenomenon offers a learning experience - that pride is bad in the first place, and worse when it is misplaced, as in the revelry of the billion in 2011! Indian philosophy denotes Pride as one of six enemies of mankind (the other five being Lust, Greed, Anger, Attachment, and Jealousy).

Cricket will continue as a game, and so will many other. Nations will play each other - and one will win and another will lose in almost every instance. One can feel good about the winner, and sad for the loser, while getting exhilerated about the experience. That can leave a net positive effect. "Win-win", as Covey says!

The second Teresa ... 2011

In this Season of Giving, who better to write about than the Giver amongst us?

She brings to life the Christian values of compassion and forgiveness. She believes that most errant acts are deserving of compassion than retribution, that there is an element of good in all of us that can be appealed to, and that everyone deserves chances to correct themselves and improve - that it is more often the environment that may be the real culprit.

President Lincoln said, "With malice toward none, with charity for all, with firmness in the right, as God gives us to see the right, let us strive on to finish the work we are in, to bind up the nation's wounds." She brings Lincoln's thoughts to a personal level - to soothe the emotionally wounded by identifying with their agony, and "being there" for them, come what may. Putting others before herself - demonstrating selflessness in the true sense.

Like Christ, she feels for others, and has empathy for those in unfortunate circumstances. Her solace is valued by those in need of it, and they derive strength from her soothing words - words that are biased towards wisdom more than righteousness, towards actions leading to the light at the end of the tunnel.

And all this, while living as a lotus - emanating beauty and fragrance, and electrifying the environs with her positivity and laughter!

My buddha - the enlightened ... 2011

This Thanksgiving, I am thankful for a buddha (बुद्ध the enlightened) having crossed my life path.  He is a buddha in that he exudes tranquility that is founded on a solid base of non-arrogant self-confidence. He knows a lot, he knows that he knows, he knows what he knows, and he knows what he doesn't know. It's not important to him that others know that he knows. He is on a perennial quest to know the unknown, and he feels no compulsion to advertise his journey - non-intrusive, value-based, focused.


There is a reason why the "b" in my buddha is not capitalized. That is because he is just a good, normal human being. He enjoys sports and music, but knows the place they have in his scheme of priorities. He surrounds himself with friends - many are very unlike himself. If he has a chance, he tries to make a positive difference to their lives. His relationships are deep, congenial, and long-lasting.


There is much to learn from my buddha - to distinguish the noise from the signal, to shun emotion in favor of wisdom, to detach from the distractions, to not indulge in blame howsoever bad the situation, to live in peaceful acceptance rather than denial, and to follow the planned course. And, to do so with a smile on the face, and with softness in words.


Thank you, my buddha! Keep it up, and continue to show the light!!

Full Moon over 42nd Street ... 2011

Detachment with and without Indifference ... 2011

"Detachment without Indifference," as I came to learn from Deepak Chopra's writings has fascinated me as a personal self-improvement goal. Another flavor of the same concept is "unconditional love," as elucidated by students of philosophy and spirituality.

Having embarked on a journey to practice "Detachment without Indifference," I find myself in some situations where I have come to question the practicality and wisdom of the "without indifference" qualifier.

Detachment is, undoubtedly, good! Is the "without indifference" a convenient excuse to practice some attachment while thinking one is detached? Faking it until you get it completely right? It seems to me that "Detachment without Indifference" may be an intermediate milestone towards the ultimate goal of "Total Detachment."

"Total Detachment", by definition precludes holding animosity or a grudge towards someone. It implies being inert, in the true sense. To be stable in mind and emotion, while being cognizant and aware. A scripture has described this state of emotional stability as a desirable personal goal. The latter - ie, "while being cognizant and aware" - is an important feature of this personality trait. Recognizing the impracticality of practicing unconditional love towards the universe, "Total Detachment" gives you the the choice to be involved or not. And, it severs the link between action and outcome. It leaves no room for wanting a result or hoping for a future state. The only thinking that is relevant is towards an informed and aware decision about current action.

That is it!

आव्हान ... २०११

तुझ्या थरथरत्या हातांचा मला आशिर्वाद नको
तुझ्या सुरकुत्यांत समावलेला अनुभव हवा

माझे न थरथरणारे हात तू जरूर वापर
आणि ते कसे वापरावे हे मला शिकव

सहस्र चन्द्र अन् ऐंशी पावसाळे
कसे आनंदात घालवावे हे आम्हां दाखव

हसत हसत मृत्यूला सामोरे जाताना
अलिप्ततेचे जिवंत उदाहरण उभारून दे

तुझी पाने उगीच नाही पिकली
पडण्या आधी अजून काही शिकवून जा

आजोबांच्या खोलीत आता धुकं धुकं धुकं ... मंगेश पाडगावकर

आजोबांच्या खोलीत आता धुकं धुकं धुकं
आजोबांचं जग सगळं मुकं मुकं मुकं

जेवताना आजोबा लाडात येत
आणि मला आपल्या ताटातली भाकर देत
जेवता जेवता मधेच थांबत
आणि एक भला मोठा ढेकर देत
मी म्हणायचे रागावून, "आजोबा, bad manners, what are you doing?"
आजोबांचं हसून उत्तर, "I am just ढेकरing"

आजोबांना पडलं होतं भलं मोठं टक्कल
आजोबा म्हणायचे, "ज्यांना असतं टक्कल, त्यांनाच असते अक्कल"
मी खिजवून म्हणायचो, "yamaka साठी घ्या आता buckle"
मग आजोबा मोठ्याने ओरडून म्हणायचे,
"अरे साल्या चमक्या, मला देतो धमक्या?
यमकांच्या ह्या धंद्यात मी आहे खमक्या"

मी जवळ गेले की मला म्हणत,
"बेटा एक लक्षात ठेव - एकटं एकटं जातां आलं पाहिजे
आणि स्वतःला स्वतःशीच गाता आलं पाहिजे"
मग मी गोंधळत विचारायचे, "आजोबा म्हणजे हो काय?"
आजोबा मोठ्याने हसून म्हणत,
"म्हणजे काय, म्हणजे काय? म्हणजे नाकात दोन पाय!"

"आजोबा आजोबा, एक गोष्ठ विचारू?
आजोबा आजोबा, तुम्हाला मैत्रिणी होत्या का हो?"
"अरे वाह, होत्या म्हणजे काय, होत्याच की
एक ती अशी होती, दुसरी ती तशी होती"
"आजोबा, अशी तशी म्हणजे कशी?"
आजोबा सांगणार तेव्हढ्यात खोलीत आजी यायची
आजोबांची जीभ एकदम बोबडी व्हायची
आजोबा स्वत:ला आवरायचे, आणि विषय बदलायचे, घसा खाकरत म्हणायचे,
"बेटा तुला गीतेमधला स्थितप्रज्ञ कसा असतो ठाऊक आहे?
चालतो कसा, बोलतो कसा ठाऊक आहे?"

आजोबा संध्याकाळी अंगणातल्या झाडाखाली आपल्या आरामखुर्चीवर एकटेच बसत
एक टक डोळे लाऊन दूर कुठे बघीत असत
कुठल्या ढगात असत, कुठल्या तरी न दिसणार्या जगात असत
पाय न वाजविता मी हळूच तिथे जाई, त्यांच्या आरामखुर्चीमागे उभी राही
काय बघीत असतील हे? मी दूर पाही, मला वेगळे दुसरे काही दिसत नसे
तीच झाडं तीच घरं, सगळं काही तसच असे
पाय न वाजवता मी हळूच परत घरात यायची
आणि आजोबांची आरामखुर्ची सावल्यांमधे बुडून जायची

आजोबांच्या खोलीत आता धुकं धुकं धुकं
आजोबांचं जग सगळं मुकं मुकं मुकं

Mind Games ... 2011

These days, I am conducting an experiment. I am the sole apparatus needed for the experiment, whose "readings" get taken while I am sleeping, and "inferences" are done when I am awake. The stretch goal is to understand how the mind, in its uncontrolled state, connects data elements stored in your memory into a story-line that manifests in a dream. The minimal goal is to find amusement, during the waking time, about the memory of the dream experienced. Luckily, I have been night-dreaming these days more than I used to, to add to the day-dreaming that will consciously continue.

What I have inferred thus far is that my dreams pull from distant memories of past life experience events that have current relevance - it is as though each such event is stored with tags, and the dream is a "filter" using some of these tags. The tag has current relevance - a theme that may be occupying my thinking in my waking state. The dream pulls together events from memory that pass the filter. It then weaves together those experiences in what seems a current situation. What is missing in the dream is the detail of the context. Upon waking, when the memory of the dream is fresh in my mind, I find that applying the contextual filter to the dream exposes its lack of current relevance.

The open question now is whether my mind will eventually learn to apply the contextual filter in the dream, just as it has learnt to filter by the tags. A bigger question is whether that process is a natural process that may take its own time, if at all, or whether I can consciously make an effort to train my mind to be smarter in my sleep than what it seems to be. Furthermore, is this a repeatable experiment - i.e., can I document its steps for me or others to follow and reach similar results? Will I be able to implement steps followed by others to reach other experiences that I haven't yet experienced?

The achievement of such mind control has fascinating possibilities - to be able to put your mind in "cruise control" when you sleep, but still achieve a journey from point A to point B and have some real solution scenarios ready in the morning for the "problems" on your mind when you slept.

The research continues ... and, until such time that I am able to plan my dreams, I accept them as they come and add to my wealth of experiential observations.

To live like how I would like to die ... 2011

While I am struggling to figure out how best to live, I have a pretty clear picture of how I want to die - rather, how I want to be when I die. So, let me describe my view of the latter.

I would be in a state of ultimate liberation with a smile on my face about having led a purposeful life, having made a difference to the world I came into, and left a mark for others to remember/ emulate. Free from all forms of bondage - material and non-material, physical and emotional - and, consequently, free from all suffering! If there are people around me at that time, I would like them to be celebrating my life than mourning my imminent life transition. That would be a state of real bliss.

The question that begs an answer is why I should have to wait until the moment of reckoning to experience the best of my life. Asking myself this question, I realize that I have, in fact, painted my picture of good living in my depiction in the previous paragraph. Perhaps, I do know the answer - what a feeling!

The answer may be concealed in a practical implementation of Eckhard Tolle's phrase, "The Power of Now" - relishing the "now", as I am doing while typing this blog post at this very moment, with the hide-and-seek Sunday morning sun, or enjoying some delicacies (home made बटाटा वडा and Lemon-Coriander Soup and some sips of Zinfandel) to go with the thunderstorms last evening. Add to the recipe the important step of pushing away any thoughts of attachment. Then, you can enjoy Black Label without becoming an alcoholic, and relish the existence of the 1-litre bottle in the cabinet no less than a cold sip lingering on your tongue and going down your oesophagus.

The difficulty in implementing the above recipe seems to be that we are, in this world, "lifaholics" - a term that I have coined to represent an addiction to life. That makes ones attachments compulsive, and ones journey through life an involuntary passage rife with pain and suffering. The alternative is to be in charge - recognize your sphere of influence and be in acceptance of the world outside it - and live in acceptance than denial.

Wouldn't you want to join my club of good livers (pun intended) and other organs, including the mind?

Freedom of belief ... 2011

Freedom of religion is a right granted to us by the First Amendment to the U.S. Constitution. It grants us the freedom to follow any religion we want, including the right to follow no religion. While it is commonplace to see its invocation to resist a compromise of our right to follow our religion, the First Amendment right gets frequently forgotten when people try to influence others to belong to their own belief system. Clearly, we see a practice of "my freedom of religion is more sacro-sanct (sic) than yours!" As a non-believer, I often find myself in situations where I am the object of forced enlightenment.

Firstly, it is ironic that I should have to call myself a non-believer. It is really the believers that need to identify themselves with what they believe in. However, as a miniscule minority, I have come to accept my place on the totem pole of religious power. Peaceful avoidance of conflict has been my strategy of late, rather than righteous confrontation, which I used to do in the past to make the other party aware of the fallacies in their arguments.

Bhausaheb Patankar, a poet, has beautifully articulated how I feel:

जातो तिथे उपदेश आम्हां सांगतो कोणीतरी

कीर्तने सारीकडे, चोहीकडे ज्ञानेश्वरी

काळजी अमुच्या हिताची एव्हढी वाहू नका

जाऊ सुखे नरकात आम्ही, तिथे तरी येऊ नका

One of my life goals now is peaceful existence. Live and let live, and for others to let me live. The former is in my control; the latter is not. The former is empowering; a violation of the latter is a source of nuisance. My strategy, hence, for the latter - adopt Jesus' principle, "Father, forgive them, for they know not what they do" (Luke 23:43)

Timely thought for the upcoming Good Friday and Easter holidays!

Are Winners Winners and Losers Losers? ... 2011

Thanks to a dear niece, I have been re-introduced to the world of international cricket; and I must, in advance, thank her for the gesture - the experience there from I have thoroughly enjoyed! Watching what was considered a nail-biting finish to the 2011 World Cup, and witnessing the jubilation of a billion-plus people has, really, put me in a not-so-favorable perspective about what winning means in our world. What is loud and clear is that humanity is still rooted deep in its primal tendencies of measuring a win against another's loss. There were two teams - one scored 274 in 50 overs, and the other matched that score in 48.2 overs to declare themselves victorious! Statisticians (ie, practitioners of the mathematical field of statistics, not the custodians of historical cricket scores) will agree with me that the performances of the two teams will not be found to be statistically significantly different! Yet, there is a primal metric that drove behavior, and it is causing one huge nation to revel over another tiny one. Isn't it about time that we demonstrate our Darwinian evolution to win over ourselves to be better human beings; overcome our blind spots by first becoming aware of our ignorance, and then conquering them; declare victory on ourselves to contribute our tiny bit to world evolution? Win-win is definitely a better proposition than win-lose. What say?

Flying Kiss ... 2011

मी तो नव्हेच ... मोहन भुजले Mohan Bhujle ... २०११

सेवानिवृत्त होऊन कांहीं वर्षं झाली मला. ह्या वानप्रस्थाश्रमात वेळ कसा घालवता असं कुणी विचारलं तर मी सांगतो, 'भरपूर चित्रपट बघतो'. आमच्या गांवातल्या थियेटरमध्ये सिनिअर सिटीझनांसाठी असलेले शो किंवा नेटफ्लिक्स म्हणत नाहीं मी. माझ्याच आयुष्याचे अनंत चित्रपट म्हणतोय मी. बऱ्याच भूमिका वठवल्या आतांपर्यंत - मुलगा, भाऊ, नातलग, विद्यार्थी, मित्र, नवरा, बाप, सासरा, बॉस, सहकारी, सबॉर्डीनेट, आजोबा, इत्यादि, इत्यादि. वानप्रस्थाश्रमाची किमया हीच की संसारांत राहूनही संसाराकडे अलिप्तपणे बघायला शिकत आहे मी. आतां आयुष्यांत घडत असलेली क्रांती म्हणजे चित्रपटांतील भूमिका गाजवण्याऐवजी प्रेक्षक म्हणून खुर्चींत बसण अधिक आवडू लागलंय मला.

बालपण, तरुणपण, मिडलएज, उतार वय, ह्या सर्व अवस्थांतल्या घटना डोळ्यापुढून जातात. मोठ्या मजेंत आणि सुखांत गेलं आहे माझं आयुष्य. पण सुखी माणसाचा सदरा हा कांही ह्या लेखाचा विषय नाहीं. जीवनातल्या घडामोडींच सिंहावलोकन करतांना प्रामुख्याने आढळून येतं कीं जन्मापासून तो मरणापर्यंत आपली सर्व धडपड फक्त सुखप्राप्तीसाठी असते, मन:शांती मिळवण्यासाठी आणि टिकवण्यासाठी असते. परस्पर-संबंधांचा, म्हणजे inter-personal relationshipsचा, आपल्या सुखदु:खांत फार मोठा वांटा असतो. माझ्या सुखासाठी इतरांवर मी किती अवलंबून होतो, एव्हढेच नव्हें, तर अजूनही माझं हें सुख किती पराधीन आहे, आणि इतरांवर नियंत्रण करायला मी किती असमर्थ आहे ह्या गोष्टींची खरीखुरी जाणीव मला वानप्रस्थाश्रमातच झाली. जीवनाच्या वाटचालीतले बरेचसे खांचखळगे परस्पर-संबंधांतील गैरसमजुतींतून उपजतात. ह्या गैरसमजुतीच्या कुदळेला एकदां कां मीपणाची धार लागली कीं खांचांचे खंदक होतात आणि खळग्यांच्या दऱ्या. जेव्हढे संबंध निकटचे, तेव्हढीच कारणं क्षुल्लक आणि दऱ्या खोल. आयुष्यांतल्या चित्रपटातले पॉपुलर डायलॉग म्हणजे - 'ये कंबक्त, तुने मुझे पहेछानाच नहीं', किंवा 'तू माझ्याबद्दल किती गैरसमजुत करून घेतलीस रे!' अनेकांनी अनेक वेळा अनेकांना असले डायलॉग टाकले असतील आणि अनेक वेळा अनेकांकडून ऐकलेहि असतील.

पण ही गैरसमजूत म्हणजे नेमकं काय? मला वाटतं एखाद्याबरोबर माझी गैरसमजूत झाली तर मला वाटतं कीं तो मला नीट समजून घेत नाहीं, म्हणजेच माझं म्हणण कसं बरोबर आहे हे त्याला पटत नाहीं; आणि त्याला वाटतं कीं तो कसा शंभर टक्के बरोबर आहे हे माझ्या डोक्यांत जात नाहीं. थोडक्यांत, मी बरोबर आणि दुसरे चूक. आयुष्याच्या मैफिलींत गैरसमजुतीसारखं थैमान घालणारं दुसरं वाद्य नाहीं. किती म्हणून किती गैरसमजुती बघायला मिळतात. हळदीकुंकवाला आमंत्रण न मिळाल्याबद्दल होणारा रुसवा, लग्नप्रसंगी होणारे व्याह्यांचे मानापमान, इस्टेटीच्या मिळकतीसाठी होणारी चांगल्या कुटुंबाची वाताहात, ....! कारणे बहुधा क्षुल्लकच पण त्यांचे परिणाम मात्र विध्वंसक असतात. अनेक वर्षे जवळजवळ राहिलेले शेजारी एकमेकांवर बहिष्कार टाकतात, प्रेमळ घरांत वाढलेल्या भावंडांतला ओलावा आटून जातो, नवराबायकोच्या वादावादींत मुलं होरपळून निघतात. प्रत्येकाने असले अनेक प्रसंग बघितले आहेत आणि अनुभवले आहेत. कांही गोळागोळींत त्रयस्थ अथवा हितचिंतक म्हणून कळत-नकळत मीहि ओढला गेलो आहे. अशा प्रसंगी एकचित्ताने मी दोन्हीकडचा दावा ऐकला आहे. अनेक खंदकांचे आणि दरयांचे खोल परीक्षण केले आहे. पण नांव भुजले असूनहि एकदेखील खंदक बुजवू शकलो नाहीं आतांपर्यंत!

ह्या गैरसमजुती होतातच कशा ह्याचे मात्र मला पहिल्यापासून कुतूहल होते. माझा दावा असा कीं गैरसमजुती जरी अनेक प्रकारच्या असल्या तरी त्या सर्वांचे कारण मात्र एकच असते. मला तें मूळच समजून घ्यायचे होते, त्या उगमस्थानाचा शोध घ्यायचा होता. वानप्रस्थाश्रमातील प्रेक्षकाच्या तटस्थ भूमिकेंतून ह्या संशोधनाला बरीच प्रेरणा मिळाली. उतावीळ न होता गुपचूप तपास चालू ठेवला, प्रगती होत राहिली, हळूहळू प्रकाशाचा झोत दिसू लागला, आणि अखेर ह्या प्रयत्नांच फळ मिळालं. आयुष्यांतल्या सर्व छोठ्यामोठ्या गैरसमजूतींच्या आईचा, त्या महागैरसमजूतीचा ठावठिकाणा सांपडला. ही महामाया तिची पिल्लं नेहमी आपल्यावर सोडून आयुष्यभर सतावत असते. त्या पिल्लांना तोंड देता देता जीव नकोसा होतो आपला. पण त्या पिटुकल्याना जन्म देणाऱ्या त्यांच्या आईचा मात्र थांगपत्ता नसतो आपल्याला. उलट ह्या महामायेच्या आधारावरच जीवनांतल प्रत्येक पाऊल टाकतो आपण. I'm sleeping with the enemy हे माहीतच नसत आपल्याला. असो. पुराण बरंच लांबल. ह्या महागैरसमजूतीच रहस्य मला जसं समजलं तसं मी तुमच्यापुढे उलगडत आहे.

एके काळीं माझीही सर्वांसारखीच समजूत होती कीं जग एकच आहे. मी त्याच जगांत जन्म घेतला, लहानाचा मोठा झालो, आणि आतां जीवन ढकलत आहे. त्याच एका जगांत माझा परिवार, सखेसोयरे, ओळखीचे व अनोळखी लोक वावरत आहेत. परंतु महामायेच्या संशोधनांत मला कळून आलं कीं मी ज्याला जग म्हणतो तें एक काल्पनिक जग आहे. माझ्याच मनाने निर्माण केलेलं माझं स्वत:च खाजगी जग आहे तें. त्या जगाचा मी केंद्रबिंदू आहे. माझ्या कल्पना, विचार, अपेक्षा, संकल्प, संवयी, स्मृती ह्यांच्या आधारावर हे जग उभारलं आहे मी. माझे संस्कार, माझ्या दैनंदिन संवेदना व मनोविकार ह्या जगाची दिशा ठरवतात आणि त्यावर राज्य करतात. ह्या जगांतल्या बहुतेक घडामोडी माझ्यासाठी अथवा माझ्यामुळे होतात. ह्या माझ्या जगांत गुरुत्वाकर्षणासारखेच आणखी कांही नैसर्गिक नियम आहेत व त्या नियमांनुसार ह्या जगाची घडी चाललेली असते. उदाहरणार्थ - माझ्या वर्तणुकीकडे मी नेहमींच प्रेमाने, कित्येक वेळा कौतुकाने पहातो. इतरांच वर्तन अजमावताना मात्र मी कांटेकोरपणे लॉजीक वापरतो. दुसऱ्यांसाठी मी थोडंस कांही केलं तर माझ्या जगांत त्याचा बराच बडेजाव असतो आणि दिवसेंदिवस त्याचे महत्व वाढतच असते. दुसऱ्यांनी माझ्यासाठी कांही केल्याचं महत्त्व मात्र माझ्या जगांत पटकन घटून जातं, व कधीं कधीं तर नाहीसच होत. आपोआपच आणि नकळतच होत असतात हे चमत्कार.

हें झालं मी निर्माण केलेलं माझं खाजगी जग. माझं आणि इतरांच दुर्दैव म्हणजे माझ्या ह्या खाजगी जगाला मी इतरहि सर्वांचे जग समजतो. माझं खाजगी जग म्हणजेच सर्वसामान्य, एकमेव विश्व, हीच माझी ठाम समजूत आहे. पण गंमत अशी कीं पृथ्वीवरील प्रत्येक माणसाने माझ्याचप्रमाणे स्वत:चे खाजगी जग उभारले आहे आणि त्याचे जग तेंच एकमेव जग असल्याची त्यालाही अगदीं माझ्यासारखीच खात्री आहे. स्वत:च्या खाजगी जगाभोंवती इतरांची अनंत खाजगी जगं असल्याची मात्र कुणालाही जाणीव नाहीं. किंबहुना ज्याला मी जग म्हणतो तें माझं खाजगी जग आहे, हयाचीच कुणाला कल्पना नाहीं. मी महागैरसमजूत म्हणतो ती हीच - प्रत्येकजण स्वत:च काल्पनिक, खाजगी जगच सर्वव्यापी विश्व असल्याच्या भ्रमांत असतो आणि इतरांची खाजगी जगं त्याच्या खिजगणतींतहि नसतात. मग आयुष्यांत गैरसमजुतीशिवाय दुसरं होणार तरी काय?

मनाने निर्माण केलेल्या ह्या आपापल्या जगांत नुसता सावळा गोंधळ असतो. आपली सर्व इंद्रिये - कान, नाक, डोळे - ह्या मनाचेच गुलाम असतात. स्वत:च्या जगांत मनाला जे पाह्यचं असतं तेच डोळे पहातात, मनाला जे ऐकायचं असतं तेच कान ऐकतात. सारासार विचार करून निवाडा देणारी बुद्धीदेखील कैक वेळा मनाची गुलाम बनते. आणखी एक गूढ उलगायच म्हणजे - मला वाटतं कीं माझं एकच रूप ह्या जगांत आहे. मला हें माहित नसते कीं माझे असंख्य अवतार इतरांच्या खाजगी जगांत स्वछंदपणे वावरत आहेत. माझ्या ओळखीच्या प्रत्येकाने त्यांच्या जगांत स्वत:च्या कल्पनेनुसार माझा अवतार निर्माण केलेला असतो. बरेच वेगवेगळे असतात हे सर्व अवतार. पण मुख्य मुद्दा म्हणजे माझ्या जगांतल्या माझ्या रूपांत व इतरांच्या जगांतल्या माझ्या असंख्य अवतारांत फारसं साम्य नसतं हे सूज्ञास सांगणे नलगे! इतरांचा माझ्याशी व्यवहार होतो तो त्यांच्या जगांतील माझ्या अवताराशी, मीही संधान बांधतो ते माझ्या जगांतील त्यांच्या अवताराबरोबर. परक्यांच राहू दे, नवरादेखील त्याच्या बायकोच्या अवताराशीच संसार करत असतो आणि पत्नीहि साथ देत असते ती तिच्या जगांतील नवऱ्याच्या अवताराला. कोणी जर म्हटलं, 'ती काय तिच्याच जगांत असते', तर मला विचारावसं वाटत, 'आणि लेका, तू कोणाच्या जगांत असतोस?' सुपर बोलच्यादिवशी फॉक्स न्यूजच्या दीडशहाण्या ओरायलीने प्रेसीडंट ओबामाची मुलाखत घेतली. त्याने ओबामाला विचारलं, 'does it disturb you that so many people hate you?' ओबामाने उत्तर दिले, 'People who hate me don't know me. What they hate is a fun-house mirror image of me that's out there..' केव्हढा तत्वज्ञानी माणूस हा. तीन-चार हजार वर्षांपूर्वी भारतांत जन्माला आला असता तर आज महर्षी ओबामा म्हणूनच ओळखला गेला असता.

ह्या महागैरसमजूतीच्या घोळांतून आपण बाहेर कसं पडायचं? दुसऱ्यांच जग ओळखायच कीं स्वत:च्याच जगाचं निरीक्षण करायचं? दुसऱ्यांच जग ओळखण्यासाठी वरवरचे कांही उपाय आहेत. 'मी अमक्यासाठी किती केलं' असले विचार मनांतून पूर्ण काढून टाका, कारण त्याच्या जगांत तुमच्या असल्या विचारांना थारा नाहीं. उलट 'अमक्याने माझ्यासाठी किती बरं केलं' असल्या तऱ्हेचेच विचार नेहमीं मनांत बाळगा. कारण त्याच्या जगांत ह्या महत्कार्याच्या घंटा नेहमीच ठणाणत असतात. आणखी एक बऱ्याच वेळा लागू पडणारा उपाय आहे. तो म्हणजे प्रतिपक्ष भावना - walk in someone else's shoes. एखादी समस्या दुसऱ्यांच्या दृष्टीकोनांतून पाहतां आली कीं तिचे स्वरूपच बदलते. आई आणि मुलाच बघा. आई मुलाच्या जगांत इतकी समरस झालेली असते कीं त्याचे मनोगत तिला न सांगता कळते.

पण दुसऱ्यांच जग ओळखणं बरंच अवघड आहे. याच संदर्भांत एक लहानपणाचा प्रसंग आठवतो. मी आठवींत असेन, वर्गातला एक हुशार मित्र एकदम माझ्याशी बोलेनासा झाला. मी कितीही विचारून पण त्याने अबोला सोडला नाहीं. कांही वर्षांपूर्वी मुंबईत त्याची आणि माझी अचानक गांठ पडली. दोघेही एकमेकांना भेटून भलते खूष झालो. खुषी थोडीशी ओसरल्यावर त्याने आठवींत सुरु केलेल्या अबोल्याचा मी स्फोट केला. कपाळावर हात मारून घेतला त्याने. त्याचं डोकं फिरण्याचं कारण म्हणे सहामाही परीक्षेंत मला गणितांत प्रथमच त्याच्यापेक्षा जास्त मार्क मिळाले. असल्या नसत्या चुरशीपणामुळं आयुष्यांत स्वत:ला खूपच त्रास झाला असंहि म्हणाला तो. त्याच्या स्पष्टवक्तेपणामुळे ५० वर्षांनी कां होईना, लहानपणापासून रुतलेल्या ह्या शल्याचा कांटा निघाला. कारण त्याचे बूट घालून मी हजारो मैल जरी चाललो असतो तरी त्याच्या अबोल्याच कोडं कांही मला सुटल नसतं. अलीकडच एक उदाहरण द्यायचं म्हणजे आमच्या बऱ्याच वर्षांच्या ओळखीच्या एका व्यक्तीने कांही कारण न सांगता आमच्याकडे एकदम कट्टी घेतली. आम्हां दोघांपैकी एकाच्या तरी अवताराने तिचा निसंशय मोठ्ठा गुन्हा केला होता. पण बरीच प्रतिपक्ष भावना धारण करूनही आमच्या गुन्ह्याच कोडं सुटलं नाहीं आम्हाला. मोठेपणी होणाऱ्या बहुतेक गैरसमजुती कारणाशिवायच असतात व स्पष्टपणाच्या अभावी कधीच सोडवल्या जात नाहींत. प्रत्येकजण अहंतत्वाच्या पांघरुणांत स्वत:ला गुरफटून घेतो आणि जीवनांतला निरागस आनंद गमावून बसतो.

ह्या महामायेने केलेल्या गुंतागुंतीच्या पकडींतून सटकायचा अंतिम उपाय म्हणजे स्वत:चच जग ओळखायला शिकायचं. माझ्या सर्व समस्या माझ्याच जगांत उपजल्या आहेत, तेव्हां माझ्याच जगांत सोडवल्या पाहिजेत. म्हणतांत ना, I'm the problem and I'm the solution. स्वत:च्या जगाला ओळखण्याचा एकच रामबाण उपाय म्हणजे स्वत:च्या जगापासून पूर्ण अलिप्त व्हायचं. स्वत:च्या जगांत आपण जितके गुरफटतो, तितकचं त्या जगाला ओळखण्याचं आपलं सामर्थ्य कमी होतं. दुसऱ्याला अडचणींतून सोडवायला आपण किती उत्तम सल्ला देतो. त्याच्या समस्येपासून आपण अलिप्त असतो म्हणूनच, नव्हें कां? चित्रपटाचा टीकाकार कुठल्याही भूमिकेशी समरस न होता शांतपणे खुर्चींत बसून परीक्षण करतो. त्याचप्रमाणे आत्मसमीक्षणासाठी स्वत:च्या चित्रपटांतील 'मी' ह्या भूमिकेपासून स्वत:ला अलग करणं आवश्यक आहे. जगापासून अलिप्त व्हायचं म्हणजे 'मी' व 'माझ्या' ह्यांच्या बंधनांतून मुक्त व्हायचं. पण म्हणजे काय? मी, माझा संसार, माझं घर, माझ्या आवडीनिवडी, माझा पोर्टफोलीओ, ह्याव्यतिरिक्त आयुष्यांत काय उरलंय असा प्रश्न पडतो. पण हा प्रश्नच भ्रम आहे आपला.

आपण स्वत:ला काल्पनिक बंधनांत कसे अडकवून ठेवतो ह्याचे उदाहरण म्हणून एक गोष्ट सांगतो. एका गांवांत एक धोबी होता. धुण्यांच्या कपडयांच बोझं गाढवावर टाकून रोज सकाळी तो गांवाबाहेरच्या तलावावर जायचा. जवळच्याच एका झाडाला दोरी बांधून दुसऱ्या टोंकाचा फांस गाढवाच्या गळ्यांत टाकायचा. संध्याकाळी धुउन वाळवलेले कपडे गाढवावर टाकून गांवी परत यायचा. एक दिवस सकाळी तो तलावावर आला पण गाढवाला बांधायची दोरी आणायला विसरल्यामुळे बुचकळ्यांत पडला. शेजारून जाणारा संन्यासी धोब्याला म्हणाला, 'अरे, दोरी नसली तरी काय? गाढवाच्या गळ्यावरून फांस फिरवल्याच सोंग कर आणि जा तलावावर.' धोब्याने तसंच केलं. संध्याकाळी तो परत आला तेव्हां गाढव झाडाभोंवतीच घुटमळत होत. धोब्याने कपडे गाढवावर टाकले आणि निघण्याचा इशारा केला पण गाढव जाग्यावरून जरादेखील हलेना. रस्त्यावरून परत घरी चाललेला संन्यासी धोब्याला म्हणाला, 'सकाळी काल्पनिक दोरी बांधलीस ना त्या गाढवाच्या गळ्यांत, तीच काढ आता'. धोब्याने तसलं नाटक करतांच गाढवाने टांच मारली.

आपणही त्या गाढवासारखंच मी व माझेपणाच खोटं बंधन लावून स्वत:ला ह्या जगांत कैदी करून ठेवलं आहे. विरक्तपणे स्वत:च्या जगाकडे बघायला शिकण्यासाठी मीपणाच बंधन झिडकारून द्यायलाच हवं. पण त्याचा अर्थ असा नाहीं कीं सकाळी उठल्यावर स्वत:चे दांत घासायचे नाहींत किंवा रोजचा व्यवसाय बंद करायचा. नित्य व व्यावहारिक कर्मे करणं सर्वांनाच भाग आहे. आपण बंधन लावून घेतलं आहे ते मीपणाच्या दोन शृंखलांच - कर्तुत्व आणि भोक्तृत्वाच. हे मीच केलं, हे माझ्यामुळेच झालं, असली कर्तुत्वाची घमेंड डोक्यांतून पूर्ण काढायला हवी. आपल्या आयुष्याच्या घडामोडींत आपण निमित्तमात्र असतो, हा भाव आत्मसात करायला हवा. एकदां कां हा कर्तुत्वाचा जोर कमी व्हायला लागला कीं भोक्तृत्व म्हणजेच आपल्या आसक्ती आणि अपेक्षाहि नाहीश्या होऊ लागतात. जेव्हां मीपणाच्या ह्या शृंखला गळून जातात तेव्हां मोठा बोझा उतरल्यासारख वाटतं. ही काल्पनिक जगं आणि सर्व भेदभाव, गैरसमजुती धुक्यासारख्या विरून जातात. उरतं फक्त ममता, स्नेह आणि प्रेम.

गेली कांहीं वर्षं अध्यात्माची गोडी लागली आहे मला. थोडंबहुत वाचन, बरंचस श्रवण, आणि नियमित सत्संग ह्यांतून जे कांहीं शिकलो त्याच्या आधारावरच हे लिहिलं गेलं. गीता आणि उपनिषदांसारखे ग्रंथ ज्यांनी लिहिले त्यांना ह्या जगाचा अलबेला बरोब्बर समजला होता. म्हणूनच 'ब्रह्म सत्यं, जगन मिथ्या' असा संदेश दिला त्यांनी. ह्या महात्म्यांना चंचल मनाच्या सर्व खुब्या आणि बारकावे कळले होते. सुखाची तीव्र इच्छा असतानाहि हमखास दुखा:कडे चाल करणाऱ्या माणसाचा मूर्खपणा आणि त्याची पंचाईत त्यांना उमगली होती. नेहमी सुखाआड येणाऱ्या आणि गोत्यांत टाकणाऱ्या ह्या मीपणापासून आपली सुटका करायची होती त्यांना. त्यांनी सुचवलेला मार्ग थोडासा लांबलचक असेल, पण आनंदाचं ते बँडएड देत नाहींत, ते बहाल करतात आपल्याला निरंतर आनंदाचा महासागर!

हा लेख मी लिहित असतांनाच झालेली एक गंमत सांगावीशी वाटते. परवां माझ्या मुलीकडे - रैनाकडे - फोनवर बोलत असतांना तिच्या अडीच वर्षांच्या मुलीची लुडबुड कानावर आली. नातीकडे बोलावसं वाटलं. रैनाने फोन स्पीकरवर ठेवला व लेकीला म्हटलं, 'Meera, you want to say Hello to Aaba?' नात म्हणाली, 'No, I'm busy now.' मला खूप हंसू आलं. रैना म्हणाली, 'Meera is in her own world.' मी म्हटलं, 'And so is every one else!'